فصل دوم : شرايط و کيفيت قصاص عضو

ماده 272 – در قصاص عضو علاوه بر شرايط قصاص نفس شرايط زير بايد رعايت شود :

1 – تساوی اعضاء در سالم بودن .

2 – تساوی در اصلی بودن اعضاء .

3 – تساوی در محل عضو مجروح يا مقطوع .

4 – قصاص موجب تلف جانی يا عضو ديگر نباشد .

5 – قصاص بيشتر از اندازه جنايت نشود .

ماده 273 – در قصاص عضو ، زن ومرد برابرند و مرد مجرم به سبب نقص عضو يا جرمی که به زن وارد نمايد به قصاص عضو مانند آن محکوم می شود ، مگر اينکه ديه عضوی که ناقص شده ثلث يا بيش از ثلث ديه کامل باشد که در آن صورت زن هنگامی می تواند قصاص کند که نصف ديه آن عضو را به مرد بپردازد .

ماده 274 – عضو سالم در برابر عضو ناسالم قصاص نمی شود و فقط ديه آن عضو پرداخت می شود لکن عضو ناسالم در برابر عضو سالم قصاص می شود .

ماده 275 – در قصاص عضو تساوی محل معتبر است و بايد در مقابل قطع عضو طرف راست عضو همان طرف و در مقابل طرف چپ عضو همان طرف جانی قصاص شود .

تبصره – در صورتی که مجرم دست راست نداشته باشد دست چپ او وچنانچه دست چپ هم نداشته باشد پای او قطع خواهد شد .

ماده 276 – جرحی که بعنوان قصاص وارد می کنند بايد از حيث طول و عرض مساوی با جنايت باشد و در صورت امکان رعايت تساوی در عمق نيز لازم است .

تبصره – در جراحت موضحه و سمحاق تساوی در عمق شرط نيست و مماثلت عرفی کافی است .

ماده 277 – هرگاه در قصاص جرح رعايت تساوی ممکن نباشد مانند بعضی از جراحت های عميق يا در موارد شکسته شدن استخوانها يا جابجا شدن آنها بطوريکه قصاص موجب تلف جانی يا زياده از اندازه جنايت گردد بايد ديه آن داده شود چه مقدار آن ديه شرعاَ معين باشد يا با حکم حاکم شرع معين گردد .

ماده 278 – قصاص عضو را می شود فوراَ اجراء نمود و لازم نيست صبر کنند تا وضع جرح روشن شود پس اگر قصاص اجراء شود و جرح منجر به مرگ مجنی عليه گردد در صورتيکه جنايت عمدی باشد جانی به قصاص نفس محکوم می شود لکن قبل از اجراء قصاص نفس بايد ديه جرحی که قبلاَ بعنوان قصاص عضو بر جانی وارد شده به او پرداخت شود .

ماده 279 – برای رعايت تساوی قصاص با جنايت بايد حدود جراحت کاملاَ اندازه گيری شود و هر چيزی که مانع از استيفاء قصاص يا موجب ازدياد آن باشد بايد بر طرف گردد .

ماده 280- اگر در اثر حرکت جانی قصاص بيش از جنايت شود قصاص کننده ضامن نيست و اگر بدون حرکت مجرم قصاص بيش از جنايت شود در صورتيکه اين زياده عمدی باشد قصاص کننده نسبت به مقدار زائد قصاص می شود و در صورتيکه عمدی نباشد ديه يا ارش مقدار زائد به عهده قصاص کننده می باشد .

ماده 281 – اگر گرمی يا سردی هوا موجب سرايت زخم بشود بايد قصاص در هوای معتدل انجام گيرد .

ماده 282 – ابزار قصاص بايد تيز و غير مسموم و مناسب با اجراء قصاص و قطع و جرح مخصوص باشد و ايذاء جانی بيش از مقدار جنايت او ممنوع است .

ماده 283 – هرگاه شخصی يک چشم کسی را کور کند يا در آورد قصاص می شود گرچه جانی بيش از يک چشم نداشته باشد و چيزی بعنوان ديه به او داده نمی شود .

ماده 284 – هرگاه شخصی که دارای دو چشم است چشم کسی را که فقط دارای يک چشم است در آورد مجنی عليه می تواند يک چشم جانی را قصاص کند و نصف ديه کامل را هم دريافت نمايد ، يا از قصاص يک چشم جانی منصرف شود و ديه کامل بگيرد مگر در صورتی که مجنی عليه يک چشم خود را قبلاَ در اثر قصاص يا جنايتی که استحقاق ديه آنرا داشته است از دست داده باشد که در اين مورد می تواند يک چشم جانی را قصاص کند و يا با رضايت جانی نصف ديه کامل دريافت نمايد .

ماده 285 – هرگاه شخصی بدون آسيب به حدقه چشم ديگری بينائی آنرا از بين ببرد فقط بينائی چشم جانی مورد قصاص قرار می گيرد و اگر بدون آسيب به حدقه چشم جانی قصاص ممکن نباشد جانی بايد ديه آنرا بپردازد .

ماده 286 – چشم سالم در برابر چشم هائی که از لحاظ ديدن متعارف نيستند قصاص می شود .

ماده 287 – هرگاه شخصی مقداری از گوش کسی را قطع کند و مجنی عليه قسمت جدا شده را به گوش خود پيوند دهد قصاص ساقط نمی شود و اگر جانی بعد از آنکه مقداری از گوش او بعنوان قصاص بريده شد آن قسمت جدا شده را به گوش خود پيوند دهد هيچکس نمی تواند آن را دوباره برای حفظ اثر قصاص قطع کند .

ماده 288 – قطع لاله گوش که موجب زوال شنوائی بشود دو جنايت محسوب می شود .

ماده 289 – هرگاه شخصی بينی کسی را قطع کند مجنی عليه می تواند قصاص نمايد گرچه بينی مجنی عليه دارای حس بويائی نباشد .

ماده 290 – هرگاه شخصی زبان يا لب کسی را قطع نمايد با رعايت تساوی مقدار و محل مورد قصاص قرار می گيرد .

تبصره - در صورتيکه فرد گويا زبان فرد لال را قطع کند قصاص جايز نيست و تبديل به ديه می شود .

ماده 291 – هرگاه شخصی دندان کسی را بشکند يا بکند با رعايت شرايط قصاص عضو قصاص می شود .

تبصره - در صورتيکه مجنی عليه قبل از قصاص دندان در آورد اگر دندان جديد معيوب باشد جانی به پرداخت ارش محکوم ميگردد و اگر سالم باشد تا 74 ضربه شلاق تعزير می گردد .

ماده 292 – اگر مجنی عليه طفل باشد بايد به مدت متعارف صدور حکم به تأخير افتد در صورتيکه کودک دندان جديد در آورد مجرم محکوم به ارش و گرنه محکوم به قصاص است .

ماده 293 – اگر مورد جنايت عضو زائد باشد و جانی عضو زائد مشابه نداشته باشد محکوم به ديه است .